Max Havelaar of de kredietverstrekkingen van een Nederlandsche bankmaatschappy

16/05/2010

Het toneelstuk Jacques en zijn meester (1971) van Milan Kundera, heeft als ondertitel: Hommage aan Diderot in drie bedrijven. In de inleiding beschrijft Kundera zijn ‘onverklaarbare’ verlangen om na de Russische bezetting van Tsjechoslowakije in 1968 een toneelbewerking te maken van de roman Jacques le fataliste van Denis Diderot. Een bewerking die volgens Kundera helemaal geen bewerking is: “Het is mijn eigen stuk, mijn eigen variatie op Diderot, of liever, omdat het is voortgekomen uit mijn bewondering, mijn hommage aan Diderot.”
Een dergelijke ‘variatie-hommage’ is volgens Kundera nooit een imitatie, maar veeleer een ‘meervoudige ontmoeting’: een ontmoeting van twee kunstenaars, twee tijden en twee kunstvormen. Het zou onterecht zijn om mezelf een kunstenaar te noemen – ik ben student aan een theateropleiding en sta aan het begin van een volstrekt onzekere carrière – maar ik heb tijdens mijn stage bij de Max Havelaar Academie wel geprobeerd om Multatuli te ‘ontmoeten’. In dit artikel zal ik aan de hand van de meervoudige ontmoeting van Kundera (de weg naar) mijn eindproduct beschrijven: de voorstelling Max Havelaar of de kredietverstrekkingen van een Nederlandsche bankmaatschappy.

Een hommage aan Multatuli
Hoewel het zeker tien jaar geleden was dat ik het boek gelezen had, waren me van de Max Havelaar twee dingen bijgebleven. Ten eerste de vrije en wisselende stijl. Het boek is ironisch en dan weer serieus, nu eens licht en later weer gewichtig. Deze ‘collage-achtige’ vorm intrigeerde me en had ik later alleen in het theater teruggezien. Ten tweede de ‘zaak’ en de overreding. De problematiek in Nederlands-Indië was voor mij iets van vroeger en van ver van mijn bed, maar Multatuli staat niet toe dat je op afstand blijft toekijken. Hij spreekt direct tot je geweten met een schreeuw om rechtvaardigheid, zoals je die maar af en toe tegenkomt in de kunst. Het lied Au suivant van Jacques Brel is hier ook een voorbeeld van. Voor mij betekent het pseudoniem Multatuli dan ook eerder, al klopt dat latinistisch van geen kanten: ‘ik kan het niet verdragen’.
Mijn voorstelling is geen bewerking van boek geworden. Ik heb geprobeerd om in wisselende stijlen het verhaal te vertellen van een Droogstoppel-achtig persoon die problemen (een ‘zaak’) heeft. Daarbij heb ik wel gebruik gemaakt van het prachtige begin en het al even mooie slot van het boek.

Dames en heren, er is mij gevraagd u te zeggen dat het mij spijt. Dat het mij spijt dat de rol van Max vanavond niet gespeeld zal worden door Thom Hoffman. Die is ziek. Of nou ja, hij is niet ziek, hij heeft zich afgemeld. Gagetechnisch heeft hij zich ‘helaas’ – zo liet hij noteren – moeten afmelden voor deze voorstelling. Dus hierbij. Het spijt mij.

Verder is mij gevraagd u welkom te heten. In dit theater. Welkom.
Ja, het is mijn gewoonte niet in theaters te komen. Leugentechnisch. En het is mij niet gevraagd, maar u komt mij over als mensen van waarheid en van gezond verstand, en daarom ga ik het toch zeggen: het toneel draait om gekheid en leugens.
Waar vind je mensen die alleen maar bezig zijn met het wreken van de dood van hun vader? Op het toneel. Een normaal mens moet gewoon werken.
Waar kan er door een failliete familie drie uur lang gezeverd worden over een kersentuin? Precies, op het toneel. Een normale familie zou het allang verkocht hebben. Of een lening hebben afgesloten om er huisjes op te zetten.
Waar vind je mensen die uren staan te wachten op iemand die dan niet op komt dagen? Op het toneel. Wat heeft dat voor zin? Waarom belt zo’n Godot niet even af? Dan kan iedereen gewoon naar huis.

Ten slotte is mij gevraagd u een hele fijne voorstelling te wensen. Dus hierbij wens ik u een hele fijne voorstelling. Een fijne voorstelling. Gewenst. Zet ’m op, zou ik bijna zeggen. En ik ook. Want als Hoffman niet komt – helaas niet kan komen, moet ik zeggen –, vanwege de gages, dan zit er voor mij waarschijnlijk niks anders op, dan zelf te spelen. Goed, een fijne voorstelling. Gewenst.

Ik kan het niet verdragen
In het kader van de opdracht om de Max Havelaar te actualiseren heb ik nagedacht over de vraag welke problemen ik niet kan verdragen. Want dat gevoel van onmacht, van het geen grip hebben op wat er gebeurt, is natuurlijk van alle tijden. Ik merkte dat ik niet onbewogen naar de televisie kon kijken of in de krant kon lezen als er een bericht was over de onmatigheid en de hebzucht waar nu, dankzij de economische crisis, veel aandacht voor is. Die economische crisis gaat niet alleen over cijfers, omvallende banken en onbetaalde hypotheken, maar ook over vertrouwen of het gebrek daaraan. Als blijkt dat banken er trucjes en gladde marketingstrategieën op nahouden om mensen zich in de schulden te laten steken, dan is de link met de Max Havelaar natuurlijk snel gelegd.
In een reportage over de financiële dienstverlener Afab werd bijvoorbeeld de volgende methode beschreven. Een verkoper vraagt aan de klant snel het contract te tekenen, omdat hij anders te laat komt op de verjaardag van zijn dochter. De klant kijkt het contract daarom niet door en tekent gelijk. De verkoper vertrekt naar de volgende klant (au suivant) en de klant komt er pas weken later achter dat de cijfers in het contract anders waren dan hij verwachtte. Hoewel genoeg bedrijven te goeder trouw handelen, valt in deze zaak niet te ontkennen dat mensen hier simpelweg mishandeld worden.
Dit heb ik verwerkt in mijn theatervoorstelling. Om aan te tonen dat dit gemakkelijker gebeurt dan je verwacht, werd aan het begin van de voorstelling aan bezoekers gevraagd of ze een handtekening wilden zetten bij hun naam. “Dat is voor onze administratie,” zei de vriendelijke caissière erbij, maar tijdens de voorstelling kon ik mevrouw Schuring of meneer Hupperetz erop wijzen dat ze in werkelijkheid met die handtekening hun auto, hun huis of hun kind verkocht hadden.

Dergelijke vormen van oplichting gaan natuurlijk hand in hand met een zekere vorm van hebzucht. De hoofdpersoon in de voorstelling is ook gezegend met een flinke dosis hiervan, zoals blijkt uit dit fragment van een gebed:

Nu we toch zo aan het praten zijn, Heer, wilde ik u eigenlijk nog om een gunst vragen.
Ik weet natuurlijk dat het in het leven niet om materie gaat. Dominee Wawelaar zegt dat ook vaak. Hoewel hij wel in een Audi rijdt en ik in een Kia. En ik weet natuurlijk dat het hemels paradijs al mijn vakantieverlangens zal inlossen, maar Grote God, ik wil deze zomer niet weer naar de Beekse Bergen. Ik wil zo graag dat de vriendjes van mijn zoon ook eens naar hem wijzen en thuis vertellen wat hij van zijn vader gehad heeft. Dat er zondags op de tribune tegen me gezegd wordt: ‘Zozo, de zaken gaan goed’. En dat ik dan zou zeggen dat zo’n fijne knul als mijn zoon het verdient om zo’n mooi cadeau te krijgen en dat ik er geen dag harder voor heb moeten werken. Dat zou ik zo graag willen, Heer. Om Jezus wil. En een beetje voor mezelf. Amen.

Batavus Droogstoppel is Max Havelaar
Tijdens de reeks van lezingen over de Max Havelaar is de vraag vaak bovengekomen in hoeverre Droogstoppel en Havelaar op elkaar lijken. Marita Mathijsen vindt het twee totaal verschillende personages, terwijl bijvoorbeeld Elsbeth Etty, die de moderator was bij de lezing van Mathijsen, in beide personages een zelfde soort drammerigheid herkende. Ger Thijs wees op de mogelijkheid van het samenvoegen van personages. Hij verving in zijn theaterbewerking zijn personage Stern door Sjaalman (het alter ego van Multatuli), waardoor hij Droogstoppel en Sjaalman tegenover elkaar kon plaatsen. Dit bracht mij op het idee om Droogstoppel en Havelaar samen te voegen. In de voorstelling ontmoet de Droogstoppel-achtige hoofdpersoon Leen van Frisia, de irritante reclameman van de voormalige DSB Bank. Hij nodigt hem thuis uit en hij en zijn gezin raken langzaam in vervoering van deze figuur. Totdat de hoofdpersoon ontdekt dat hij in de schulden is geraakt. Leen was zogezegd bij hem blijven slapen. Als hij de schuldenproblematiek aan de kaak wil stellen, merkt hij dat erover gezwegen wordt. Aan het slot richt hij zich geërgerd tot de Koningin, omdat zij in haar Kersttoespraak van 2009 zich druk maakt over het internet, maar zwijgt over de morele crisis in de bankensector.

Het is goed dat u zich daar verre van het internet houdt. Ik moet er niet aan denken dat u een Hyves-pagina zou hebben. Met een foto in bikini. Ik gruw van de gedachte u te kunnen ontvrienden. Maar ‘onbaatzuchtigheid en mededogen’? Waarom heeft u zich niet uitgesproken over dé echte morele crisis van 2009?

Was u bang om dat scherp te veroordelen? Bang dat de pijlen zich weleens op u zouden kunnen richten? Dat mensen zouden beginnen over de sluiproute naar Guernsey? Over de Gouden Draeck, het meest verbouwde schip op aarde. Over Mozambique, dat niks met microkrediet te maken had.

Het is uw geld, majesteit. U bent bij elke transactie aanwezig. Ja, op de munten dan. Op onze briefjes staan niet-bestaande bruggen, want in de Europese Unie zijn alle bruggen even lelijk of even mooi. Maar het gaat om u. Uw zoon heeft waarschijnlijk nog een Penny-rekening, maar u. Onbaatzuchtigheid en mededogen? Laat u gebeuren dat onder uw letterlijk toezien honderdduizenden mensen worden uitgezogen in uw naam?

Vanwege de gekozen problematiek heb ik geprobeerd om mijn voorstelling te mogen spelen in het voormalig hoofdkantoor van de DSB Bank. Die locatie is voor mij, om met de Franse historicus Pierre Nora te spreken, een lieu de memoire geworden. Het is een plek die symbool staat voor de misstanden in de bankensector. En dat terwijl het gebouw tot voor kort symbool stond voor economisch succes. Maar helaas, de curatoren wensten niet met mij te praten over het plan. Waarschijnlijk nemen die alleen contact met je op als je een schuld bij ze hebt. De voorstelling werd op 15 mei 2010 gespeeld voor een uitverkocht theater Perdu in Amsterdam.

Patrick Nederkoorn, ‘Theater II: Max Havelaar of de kredietverstrekkingen van een Nederlandsche bankmaatschappy’, in: Gijsbert van Es e.a., Max Havelaar Academie. UvA Erfgoedlab 2010, Amersfoort: 2011, p. 82-86.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: